7 Mayıs 2026

Yaşlılarda
Kırılganlık

Birinci Basamakta Erken Tespit ve Müdahale

Dr. Sadık Barış Adıgüzel

Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği A.B.D.

Danışman: Uzm. Dr. Nadire Karsavuran

İki Yaşlı, İki Hikaye

👵
Hatice Teyze, 85
Kırılgan profil
  • Son 6 ayda 3 kg ↓ · ağırlık 52 kg
  • "Sürekli yorgunum, tadım kaçtı"
  • Geçen ay düşme → radius kırığı
  • 4-m yürüme: 0.6 m/s
  • İlaç: 8 adet · GFR: 42 mL/dk
  • Kızı: "annem unutkan, ilaçlarını karıştırıyor"
FRAIL ≈ 4/5
👴
Ahmet Amca, 82
Fit profil
  • Stabil 70 kg, 5 yıldır kilo değişimi yok
  • Haftada 3 gün dağ yürüyüşü
  • Düşme öyküsü yok
  • 4-m yürüme: 1.2 m/s
  • İlaç: 3 adet · GFR: 78 mL/dk
  • Torunlarıyla aktif, hobi: marangozluk
FRAIL = 0/5
⚖️

İkisi de 80'li yaşlarda, ama hikayeleri zıt yönlere gidiyor. Aradaki fark kronolojik yaş değil — fizyolojik rezerv ve kırılganlık düzeyi. İkisinin yolculuğunu sunum boyunca takip edeceğiz.

Kırılganlık Nedir?

❌ Sadece Yaşlılık Değil

Biyolojik yaş kronolojik yaştan bağımsızdır. Kırılganlık yaşlanmanın veya çok hastalığı olmanın kaçınılmaz sonu değildir.

📉 Rezerv Kaybıdır

Stresörlere (enfeksiyon, düşme, cerrahi) karşı homeostatik rezervin ve iyileşme kapasitesinin tükenmesi sendromudur.

3 Farklı Kavram, 3 Farklı Klinik Gerçek

Komorbidite
≥2 kronik hastalık
örn: HT + DM + KOAH
Disabilite
Bir veya daha fazla GYA'da bağımlılık
örn: tek başına banyo yapamamak
Kırılganlık
Stresöre karşı rezerv yetersizliği
örn: hafif İYE → deliryum + yatağa bağımlılık
Ref: UpToDate Frailty (Kim DH, Rockwood K. NEJM 2024) / Fried LP. J Gerontol 2004

Neden Önemli?

0
%

65+ Yaş Prevalansı
90+ yaşta > %50

0
Kat

Mortalite Riski Artışı
Şiddetli kırılganlıkta (CFS 7-8)

0
%

PIM* Kesildiğinde
Mortalite riski azalması (OR 0.63)

*PIM: Potansiyel Uygunsuz İlaç (Potentially Inappropriate Medication)

⚡

Paradigma Değişimi: Kırılganlık yaşlanmanın kaçınılmaz sonu değildir. Pre-frail evrede büyük ölçüde geri çevrilebilir. Türkiye'de 65+ nüfus 8 milyonu aştı (TÜİK 2024) — birinci basamağın bu yükü taşıması kaçınılmaz.

Ref: UpToDate Frailty (2026) / Pazan F. Eur Geriatr Med 2022 / TÜİK Yaşlı İstatistikleri 2024

Buzdağının Altı: Inflammaging

SU ÜSTÜ — Klinik Belirtiler
😴 Yorgunluk
📉 Kilo kaybı
🤕 Düşme · kırık
🧠 Hafıza ↓
SU ALTI — Moleküler Mekanizma
🔥 IL-6, TNF-α, CRP ↑
🧟 SASP / Senesens
🔋 Mitokondri ↓ · ROS ↑
⚙️ Hücresel rezerv ↓
🧠

Kas-Beyin Aksı: Düşük el kavrama gücü, kognitif yıkımın en güçlü öngördürücüsüdür. Sarkopeni hem fiziksel hem kognitif kırılganlığın habercisidir.

🔬

Geleceğe Bakış: GDF-15, hs-CRP, SII indeksi (Trombosit × Nötrofil / Lenfosit) gibi biyobelirteçler hücresel rezervi sayısallaştırıyor. e-Nabız tabanlı e-FI sistemleri taramayı yakında otomatikleştirecek.

Ref: Franceschi C. Inflammaging (2000) / Ferrucci L. Nat Rev Cardiol (2018) / Belsky DW. DunedinPACE (2022)

Sarkopeni & Yatak Başı Testler

Sarkopeni ⊂ Kırılganlık

Sarkopeni kırılganlığın kas bileşenidir. Kırılgan bireylerin çoğu sarkopenik, ancak her sarkopenik birey kırılgan olmayabilir. SARC-F (5 madde) hızlı tarama sağlar.

🧠 Kas-Beyin Ekseni (AWGS 2025)

Düşük kas gücü (kavrama) kognitif yıkımın en güçlü öngördürücüsüdür. Hatice Teyze'nin "unutkanlığı" buradan başlamış olabilir.

Polikinikte 5 Dakikalık Performans Paneli

🚶
4-metre Yürüme Hızı
< 0.8 m/s
Tek başına %99 sensitivite
⏱️
TUG (Kalk & Yürü)
> 12 sn
3 m yürüyüp dön
🪑
5× Sandalyeden Kalkma
> 15 sn
EWGSOP2 şiddetli sarkopeni
✊
El Kavrama (Dinamometre)
E<27 / K<16 kg
EWGSOP2 cut-off
Ref: EWGSOP2 (Cruz-Jentoft 2019) / AWGS 2025 / UpToDate Frailty (gait speed, chair stand)

"Bu Kırılganlık" Demeden Önce: Ayırıcı Tanı

Yorgunluk + kilo kaybı + güçsüzlük → tedavi edilebilir nedenleri her zaman dışla.

😔 Depresyon
Anhedoni, suçluluk, ümitsizlik
PHQ-9 / GDS-15
🦋 Hipotiroidi
Kabızlık, kuru cilt, soğuğa intolerans
TSH
🩸 Anemi
Dispne, çarpıntı, halsizlik
CBC, B12, folat, demir
🎯 Gizli Malignite
İstemsiz >%5 kilo kaybı + odak
Yaşa uygun tarama, görüntüleme
❤️ Kalp Yetmezliği
Ortopne, periferik ödem, dispne
NT-proBNP, EKO
🧪 KBY / Üremi
İştahsızlık, kaşıntı, bilinç değişikliği
Kreatinin, GFR, üre
⚖️

Önemli: Bu tanılar kırılganlığı dışlamaz — kırılgan hastalar genellikle bunlardan birkaçına da sahiptir. Ama önce düzeltebileceğinizi düzeltin.

Ref: UpToDate Frailty — Differential Diagnosis section (2026)

1 Dakikalık Tarama: FRAIL Skalası

65+ her hastaya yılda bir. Kalem kâğıt yeterli.
Tek-Madde Alternatifi: 4-m yürüme hızı < 0.8 m/s → %99 sensitivite

F
Fatigue (Yorgunluk): Geçen ay çoğu zaman yorgun muydunuz?
R
Resistance (Direnç): Yardımsız 1 kat merdiven çıkmakta zorlanır mısınız?
A
Ambulation (Yürüme): Yardımsız 1 sokak yürümekte zorlanır mısınız?
I
Illness (Hastalık): 5 ve daha fazla kronik hastalığınız var mı? (HT, DM, KAH, KOAH, KKY, kanser, artrit, KBY, inme...)
L
Loss of Weight (Kilo): Son 1 yılda %5'ten fazla istemsiz kilo kaybettiniz mi?
0 = Sağlıklı  |  1-2 = Pre-frail (Geri çevrilebilir)  |  3-5 = Kırılgan
⚠️

Yorgunluk ≠ "Yaşlılık": FRAIL'in ilk maddesi genellikle ilk uyarıdır. Depresyondan farklı; anhedoni ve suçluluk eşlik etmez.

Ref: Morley JE et al. FRAIL Scale. J Nutr Health Aging (2012) / UpToDate Frailty (2026)

Görsel Sınıflandırma: CFS Skalası

Yargıya dayalı 9-puanlı görsel ölçek. Bağımsızlık + GYA üzerinden değerlendirilir.

1-4: Bağımsız

GYA'larını yardımsız yapar.

1Çok Fit
2Fit
3İyi
4Hafif Riskli

5-6: Kısmi Bağımlı

IADL'de (alışveriş, banyo) destek gerekir.

5Hafif
Kırılgan
6Orta
Kırılgan

7-9: Tam Bağımlı

Kişisel bakımda bağımlı veya terminal.

7Ağır
8Çok Ağır
9Terminal
📌

Klinik İpucu: CFS 5-6 = birinci basamakta düşme riski en yüksek grup. CFS 7-8 = palyatif planlama eşiği. Hatice Teyze (CFS ≈ 6) tam bu sınırda.

Ref: Rockwood K. CMAJ (2005) / UpToDate Frailty

Müdahale: Ekle, Çıkar, Dikkat Et

🏋️ EKLE: Egzersiz + Beslenme

En kanıtlı "ilaç"

  • Direnç: haftada 2-3 gün, büyük kaslar
  • Denge/Tai-chi: haftada 2 gün
  • Protein: 1.2-1.5 g/kg/gün
  • Öğün başı: ~30 g (lösin zengin)
  • D Vitamini: hedef ≥30 ng/mL
✂️ ÇIKAR: Deprescribing

Polifarmasi = ≥5 ilaç

  • Benzodiazepin / sedatif
    → düşme, deliryum
  • Antikolinerjik → kognisyon
  • Uzun süreli PPI → B12, Mg
  • Sıkı SKB <130 · HbA1c <7 → mortalite ↑

Araçlar: Beers (ABD) · STOPP/START (Avrupa) · STOPPFrail (kırılganlığa özel)

💎 DİKKAT: Reçete Şelalesi

"Yan etki = yeni hastalık" sanıldığında

Amlodipin→Bacak ödemi→Furosemid→Düşme
Donepezil→İnkontinans→Oksibutinin→Bilişsel ↓

"Her yeni semptom, aksi ispatlanana kadar bir ilacın yan etkisidir."

🩺

Böbreklere Dikkat: Yaşlılarda kreatinin normal görünse bile GFR düşüktür. Hatice Teyze: kreatinin 1.1 → GFR 42 mL/dk. Doz her zaman kreatinin klerensine göre.

Ref: ICFSR 2024 / STOPP/START v3 / STOPPFrail / UpToDate Deprescribing & Drug Prescribing for Older Adults

Sınır Çizgisi: Sürpriz Soru

"Bu hastanın önümüzdeki 12 ay içinde hayatını kaybetmesi beni şaşırtır mı?"

EVET, Şaşırtır

Kırılganlığı tersine çevirmeye odaklan.
Egzersiz, beslenme, deprescribing, KGD.

HAYIR, Şaşırtmaz

Beklenen yaşam süresi kısıtlı.
İleri Bakım Planı (ACP) + Palyatif Bakım.

🤝

Geçiş, başarısızlık değildir: CFS 7-8 düzeyi, Nadire Hoca'nın bahsedeceği palyatif yaklaşımların devreye girdiği eşiktir. Aynı bütçe; farklı hedef.

Ref: Gold Standards Framework Proactive Identification Guidance / SPICT

Aile Hekimi Cep Algoritması

1
FARK ET & TARA
65+ → FRAIL (1 dk) veya 4-m yürüme hızı
↓
2
EVRELE & DIŞLA
CFS + ayırıcı tanı
↓
3
MÜDAHALE
Egzersiz + protein + deprescribing
↓
4
YÖNLENDİR
Sürpriz soru → palyatif/ACP / KGD
👵 Hatice Teyze (Kırılgan) — Aktif Müdahale
1
FRAIL 4/5 · 4-m hız 0.6 m/s → kırılgan ✓
2
CFS 6 · Sertralin var → depresyonu doğrula
3
Lorazepam tape · SKB hedefi ≤140 · Direnç egzersizi · D vit · Kızı eğit
4
Sürpriz soru = "Hayır" → ACP başlat, geri kazanım hâlâ mümkün
👴 Ahmet Amca (Fit) — Koruyucu İzlem
1
FRAIL 0/5 · 4-m hız 1.2 m/s → robust
2-3
CFS 2 · Egzersiz/diyet zaten optimal · İlaç gözden geçir (3 ilaç)
4
Sürpriz soru = "Evet, şaşırırım" → 1 yıl sonra rutin yeniden tarama
🎯
Eve götürün: 65 yaş üstü her hastada FRAIL skalasını sorun. Pre-frail evrede egzersiz + protein + deprescribing mucize gibidir. CFS 7+ ve "Sürpriz Soru: Hayır" → palyatif planlamayı geciktirmeyin.

Yaygın Yanlışlar

Birinci basamakta sık duyduğumuz mitler, kanıtla yıkılıyor.

✗ "Yaşlanmak = Kırılganlık"
✓ Yaşlanma evrensel; kırılganlık önlenebilir ve pre-frail evrede geri çevrilebilir.
✗ "Çok ilaç = İyi tedavi"
✓ Polifarmasi (≥5 ilaç) kırılganlığın hem nedeni hem sonucudur. Uygunsuz ilaç kesimi mortaliteyi %37 azaltır.
✗ "Egzersiz yaşlıyı yorar / risklidir"
✓ Direnç egzersizi en kanıtlı tek tedavidir. Düşmeyi azaltır, kası korur, kognitif yıkımı yavaşlatır.
✗ "Sıkı SKB ve HbA1c hedefi her zaman doğru"
✓ Kırılganda SKB <130 ve HbA1c <%7 hedefleri mortaliteyi artırır (BGS Pragmatic Prescribing 2025).
Ref: UpToDate Frailty / BGS Pragmatic Prescribing 2025 / Pazan F. Eur Geriatr Med 2022

Teşekkürler

Sorularınız?

Dr. Sadık Barış Adıgüzel

Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği A.B.D.
7 Mayıs 2026

UpToDate · Frailty (2026)· ICFSR 2024 Guidelines· BGS Pragmatic Prescribing 2025· Rockwood CMAJ 2005· Morley JNHA 2012
"Kırılganlık yaşlanma değildir — yaşlanmaya karşı dayanıklılığın kaybıdır.""Frailty is not aging itself — it is the loss of resilience to aging."— Linda P. Fried, MD, MPH
Kırılganlık Fenotipi'nin mimarı · J Gerontol Med Sci, 2001